Beylerbeyi Sarayı Kullanımı ve Teşkilatı

Tuncay Cengiz Göncü

7 Ocak 2008
De­ğer­len­dir­me:
Zülfikar Kürüm

 
1861-1865 ta­rih­le­ri ara­sın­da Sul­tan Ab­dü­la­ziz ta­ra­fın­dan yap­tı­rı­lan, 18 Ocak 1925 ta­rih­li Ba­kan­lar Ku­ru­lu Ka­rar­na­me­si ile Mil­lî Sa­ray­lar Mü­dür­lü­ğü yö­ne­ti­mi­ne bı­ra­kı­lan Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nı Ocak ayı Tez/Ma­ka­le su­num­la­rın­da Tun­cay Cen­giz Gön­cü’nün, Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı teş­ki­la­tı üze­ri­ne yap­tı­ğı yük­sek li­sans te­zi çer­çe­ve­sin­de ele al­dık. Mil­lî Sa­ray­lar Dai­re Baş­kan­lı­ğı’nın ar­şiv so­rum­lu­su ola­rak gö­rev ya­pan Gön­cü’yü, Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nı araş­tır­ma­ya iten sa­ik, sa­ray­da reh­ber iken bu gör­kem­li ya­pı­la­ra duy­du­ğu ala­ka­dır.
Gön­cü te­zin­de sa­de­ce Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nı de­ğil, XIX. yüz­yıl Os­man­lı sa­ray teş­ki­la­tı­nı da in­ce­le­mek­te­dir. Tez sü­re­sin­ce kar­şı­laş­tı­ğı kay­nak sı­kın­tı­sı­nı 2003 yı­lın­da Ha­zi­ne-i Has­sa ar­şi­vi­nin açıl­ma­sı üze­ri­ne aşan Gön­cü’nün te­mel he­de­fi, var olan ar­şi­vin ti­tiz bir şe­kil­de oku­nup doğ­ru de­ğer­len­di­ril­me­si ve ni­ha­ye­tin­de önem­li bir kay­nak ni­te­li­ği ka­zan­ma­sı­dır. Gön­cü, el­de et­ti­ği ve­ri­le­ri esas ala­rak te­zi­nin ilk bö­lü­mün­de Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı ile il­gi­li te­mel bil­gi ek­sik­lik­le­ri­ni gi­der­me­ye ça­lış­mak­ta; ikin­ci bö­lü­mün­de ise Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı öze­lin­de XIX. yüz­yıl sa­ray tef­ri­şa­tı ve me­kân kul­la­nı­mı­nı ele al­mak­ta­dır.
Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’na da­ir gü­nü­mü­ze dek ri­va­yet edi­le­ge­len bil­gi­le­rin kay­nak­sız, ku­lak­tan dol­ma ve -ha­liy­le- yan­lış ol­du­ğu­na işa­ret eden Gön­cü, Ha­zi­ne-i Has­sa eb­ni­ye def­ter­le­ri ile in­şa­at, tek­nik kad­ro ve za­na­at gi­bi o gü­nün ko­nu­la­rı­nı içe­ren on bin ka­dar ev­ra­kı tek tek in­ce­le­yip bu yan­lış­lık­la­rı tes­pit et­miş­tir. Ör­ne­ğin Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nın, il­gi­li kro­nik­ler­de be­lir­til­di­ği üze­re, bi­ti­ril­me ta­ri­hi 21 Ni­san 1865’tir. An­cak baş­la­ma ta­ri­hi 1861 de­ğil, 1863’tür. Cen­giz Gön­cü bu id­di­ası­na te­mel teş­kil ede­cek ev­ra­ka te­zin­de yer ver­mek­te­dir.
Gön­cü’nün ulaş­tı­ğı bir di­ğer so­nuç, sa­ray mas­raf­la­rı­nın tef­ri­şat ha­riç 38 mil­yon ku­ruş, tef­ri­şat­la be­ra­ber yak­la­şık 45 mil­yon ku­ruş ol­du­ğu­dur. Gön­cü’ye gö­re bu mas­raf­lar sa­nıl­dı­ğı­nın ak­si­ne çok faz­la de­ğil­dir. Sa­ray, dö­ne­min Av­ru­pa sa­ray­la­rı­na na­za­ran ga­yet mü­te­va­zı bir büt­çe ile in­şa edil­mek­le bir­lik­te şu da göz ar­dı edil­me­me­li­dir ki o dö­nem­de pa­di­şah ha­nım­la­rı­nın yıl­lık mü­cev­he­rat gi­de­ri, 8 mil­yo­nu fa­iz ol­mak üze­re 83 mil­yon ku­ruş­tur. Bu gi­der sa­ray ya­pı­mı­na nis­pet­le çok bü­yük bir meb­lağ­dır. Gü­nü­müz­de id­di­a edil­di­ği­nin ak­si­ne sa­ray­la­rın ya­pı­mın­da lük­se ve deb­de­be­ye ka­çıl­ma­mış­tır (Gön­cü bu tes­pit­le­ri Ah­med Cev­det Pa­şa’nın Te­za­kir’in­den ik­ti­bas et­mek­te­dir).
Di­ğer ta­raf­tan Os­man­lı’nın ih­ti­şa­mı­nı ser­gi­le­yen Top­ka­pı Sa­ra­yı’nın pro­to­kol kay­gı­la­rın­dan mü­te­vel­lit bir mi­ma­ri­si yok­tu. Ge­rek­ti­ğin­de bir el­çi al­tı ay bek­le­ti­le­bi­lir, pa­di­şa­ha her is­te­nil­di­ğin­de ula­şı­la­maz­dı. 1815 Vi­ya­na Kon­fe­ran­sı’ndan son­ra Os­man­lı Dev­le­ti’nin de ka­bul et­ti­ği Ulus­la­ra­ra­sı Pro­to­kol Dü­ze­ni’ne mü­sa­it bir sa­ray ih­ti­ya­cı or­ta­ya çı­kın­ca Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nın in­şa edil­me­si­ne ka­rar ve­ril­di. As­lın­da Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı, tıp­kı Dol­ma­bah­çe Sa­ra­yı gi­bi, pa­di­şa­hın mü­da­hil ol­mak­tan zi­ya­de tem­sil edil­di­ği, Tan­zi­mat dö­ne­mi bü­rok­ra­si­si­ni yan­sı­tan bir pro­to­kol sa­ra­yı iken Top­ka­pı Sa­ra­yı dev­le­tin tüm bi­rim­le­riy­le iş­lev­sel ola­rak ken­di­ni gös­ter­di­ği bir yük­se­liş dö­ne­mi sa­ra­yı­dır.
Sa­ray II. Ab­dül­ha­mid dö­ne­min­de, bir ara ka­mu ya­ra­rı­na da kul­la­nıl­mış­tır. Sa­ra­yın pa­şa ve ya­ve­ran da­ire­si­ne, ih­ti­ya­ca bi­na­en II. Ab­dül­ha­mid’in ta­li­ma­tıy­la yan­gın­ze­de­ler, dep­rem­ze­de­ler ve sa­vaş­ze­de­ler yer­leş­ti­ril­miş­tir.
Te­zin ikin­ci bö­lü­mün­de ön­ce­lik­le sa­ray­la il­gi­li Ma­beyn-i Hü­ma­yun, bi­na emi­ni, mu­te­met, eb­ni­ye mü­dü­rü gi­bi ba­zı te­rim­ler ta­rif edil­mek­te­dir. Bu bö­lüm­de, da­ha son­ra, sa­ra­yın me­kân kul­la­nım­la­rı­nı ve tef­ri­şa­tı­nı ele alan Gön­cü bu­ra­da mal­ze­me def­ter­le­ri, tef­riş ic­mal def­ter­le­ri ve in­şa­at ona­rım ic­mal def­ter­le­rin­den fay­da­la­nı­yor. Ay­rı­ca mal­ze­me def­ter­le­rin­de ge­çen ka­lem­le­rin bi­rim fi­yat­la­rı­nı tek tek ya­za­rak ik­ti­sat ta­rih­çi­le­ri­nin is­ti­fa­de­si­ne su­nu­yor.
İn­ce­le­me­le­ri so­nu­cun­da ha­rem da­ire­si pla­nı­nın Top­ka­pı Sa­ra­yı’nda­ki­ne ben­zer ol­du­ğu­nu tes­pit eden Gön­cü, bu­ra­da da pa­di­şa­hın oda­sı­nın he­men ya­nın­da va­li­de oda­sı­nın bu­lun­du­ğu­nu, pa­di­şah ha­nım­la­rı­nın oda­la­rı­nın ise va­li­de oda­sın­dan son­ra sı­ra­lan­dı­ğı­nı kay­de­de­rek ilk de­fa ken­di­le­ri­nin keş­fet­ti­ği bir du­ru­mun da al­tı­nı çiz­mek­te­dir. Bu­na gö­re, Bey­ler­be­yi Sa­ra­yı’nın ha­re­mi, sa­ray ana bi­na­sı için­de de­ğil­dir. 1900’lü yıl­la­rın ba­şı­na ka­dar ha­rem ay­rı bir ya­pı­dır. XX. yüz­yı­lın baş­la­rın­da muh­te­me­len çü­rü­ye­rek yı­kı­lan ha­rem, mas­raf­lı ola­bi­le­ce­ği en­di­şe­siy­le tek­rar in­şa edil­me­miş­tir. Gön­cü id­di­ası­nı Se­dat Hak­kı El­dem kay­nak­lı fo­toğ­raf­lar­la des­tek­le­mek­te­dir.
Gön­cü bu tez ça­lış­ma­sıy­la mi­mar­lık ta­ri­hi ve XIX. yüz­yıl sa­ray ta­ri­hi açı­sın­dan önem­li so­nuç­la­ra ulaş­mış gö­rü­nü­yor. Bir sa­ray reh­be­ri iken bü­yük bir me­rak ve iş­ti­yak­la araş­tır­ma­ya ko­yu­lan Gön­cü, di­ğer ar­şiv araş­tır­ma­cı­la­rı­na ör­nek ola­bi­le­cek bir ti­tiz­lik­le ça­lış­ma­la­rı­na İs­tan­bul Üni­ver­si­te­si Ta­rih Bö­lü­mü’nde dok­to­ra ya­pa­rak de­vam et­mek­te­dir.



 

EDITOR'S CHOICE

SEMINARS

As the most traditonal activity of BISAV, the courses take place in every fall and spring of a year.

MORE INFO


FOLLOW US

Add your e-mail address here to be informed about our programs (seminars, symposiums, panels, etc.).