III. Selim ve Osmanlı Donanmasının Modernizasyonu

Tuncay Zorlu

23 Kasım 2009
De­ğer­len­dir­me: Levent Düzcü
 
Tür­ki­ye’de Os­man­lı de­niz­ci­lik ta­ri­hi ala­nın­da ya­pı­lan ça­lış­ma­lar­da son yıl­lar­da cid­di bir ar­tış gö­rül­mek­te­dir. Özel­lik­le kla­sik dö­nem ça­lış­ma­la­rı da­ha faz­la gö­ze çarp­mak­ta­dır. “Kü­rek­li ve yel­ken­li ge­mi­ler dö­ne­mi” de de­ni­len bu dö­ne­me il­gi bir hay­li yük­sek iken, Ya­kın­çağ Os­man­lı de­niz­ci­li­ği he­nüz ba­kir bir alan­dır. Bu nok­ta­da Tun­cay Zor­lu’nun In­no­va­ti­on and Em­pi­re in Tur­key: Sul­tan Se­lim III and the Mo­der­ni­sa­ti­on of the Ot­to­man Navy ad­lı ki­ta­bı önem­li bir boş­lu­ğu dol­dur­mak­ta­dır. 2004 yı­lın­da Bo­ğa­zi­çi Üni­ver­si­te­si’nde bi­tir­di­ği “Tech­no­lo­gi­cal De­ve­lop­ments in the Ot­to­man Navy Du­ring the Re­ign of Se­lim II­I” ad­lı dok­to­ra te­zi­nin ki­tap şek­li­ne ge­ti­ril­miş son hâ­li olan bu ese­ri çer­çe­ve­sin­de Zor­lu’yu mi­sa­fir et­tik.
Zor­lu’nun ilk te­mas et­ti­ği hu­sus, de­niz­ci­lik ter­mi­no­lo­ji­si ala­nın­da­ki önem­li boş­luk ol­du. Kar­şı­laş­tı­ğı te­rim­ler üze­rin­den bir ter­mi­no­lo­ji oluş­tur­ma­ya ça­lı­şan, ki­ta­bı­nın ar­ka­sı­na, bu alan­da ça­lı­şa­cak­la­ra ko­lay­lık sağ­la­mak için bir söz­lük ha­zır­la­yan Zor­lu, as­lın­da, Os­man­lı de­niz­ci­lik ta­ri­hi ala­nın­da çok cid­di bir ya­ra­ya par­mak bas­tı. Ge­rek Ye­ni­çağ ge­rek Ya­kın­çağ de­niz­ci­lik ta­ri­hi ça­lı­şan­lar için Os­man­lı de­niz­ci­lik te­rim ve kav­ram­la­rı ger­çek­ten bü­yük zor­luk­lar ta­şı­yor. Bu alan­da he­nüz do­yu­ru­cu bir Os­man­lı de­niz te­rim­le­ri söz­lü­ğü mev­cut de­ğil. Bu­nun ya­nı­sı­ra ça­lış­ma­da, II­I. Se­lim dö­ne­mi de­niz­ci­li­ği Os­man­lı Ar­şi­vi ve İn­gi­liz Re­cord Of­fi­ce kay­nak­la­rı te­mel alı­na­rak in­ce­len­di­ğin­den ese­rin test edi­le­bi­lir­li­ği ve gü­ve­ni­lir­li­ği ar­tır­mış­tır.
Zor­lu’nun, su­nu­mun­da ilk ola­rak üze­rin­de dur­du­ğu nok­ta, Os­man­lı coğ­raf­ya­sı­nın ge­mi in­şa sa­na­yin­de ken­di ken­di­ne ye­ter­li­li­ği­dir. Bu­har ça­ğı ön­ce­si yel­ken dev­rin­de, ge­mi­ler için ge­rek­li ana mal­ze­me olan ke­res­te­nin te­mi­nin­de, ge­nel­de pek güç­lük çe­kil­me­miş; ba­kır da ül­ke için­de­ki ma­den­ler­den kar­şı­lan­mış­tır. İkin­ci önem­li nok­ta, II­I. Se­lim dö­ne­min­de Av­ru­pa’da ya­şa­nan ilk ma­ki­ne-sa­na­yi ev­re­sin­de Os­man­lı­nın bu me­se­le­ye na­sıl yak­laş­tı­ğı­dır. Zor­lu, bu­ra­da Os­man­lı dev­let adam­la­rı­nın “Bo­ul­ton-Watt” ma­ki­ne­si­ni iyi bil­dik­le­ri, ev­sa­fı­nı be­lir­te­rek si­pa­riş et­tik­le­ri hâl­de bek­le­ni­len so­nu­cun alı­na­ma­dı­ğı­na dik­kat çe­ki­yor. Zor­lu’ya gö­re İn­gi­liz tüc­car ve sa­na­yi­ci­le­ri­nin, sa­na­yi­leş­me­nin ilk dö­nem­le­rin­de bu ye­ni tek­no­lo­ji­yi dün­ya­ya ih­raç et­me ko­nu­sun­da faz­la cö­mert ol­ma­dık­la­rı, ken­di­le­ri­ne cid­di bir üs­tün­lük sağ­la­yan ma­ki­ne­nin, Os­man­lı’ya ulaş­ma­sın­da ge­ri dur­duk­la­rı he­sa­ba ka­tıl­dı­ğın­da, ma­ki­ne alım işi­nin ne­den so­nuç­suz kal­dı­ğı da­ha iyi an­la­şıl­mak­ta­dır.
Üze­rin­de du­ru­lan üçün­cü önem­li nok­ta da ge­mi in­şa sa­na­yin­de ye­ni bir tek­no­lo­ji ola­rak kul­la­nı­lan ba­kır kap­la­ma işiy­di. Bu iş­le­me ilk de­fa 1761’de İn­gi­liz­ler baş­lı­yor, Os­man­lı­lar ise 1792-93’de bu yön­te­mi kul­la­nı­yor. Bu ne­den­le, Os­man­lı­lar ge­mi tek­no­lo­ji­sin­de Av­ru­pa’dan ge­ri­de, Rus­ya’dan ile­ri­de­dir. II­I. Se­lim dev­ri ge­mi­le­ri, ba­kır kap­la­ma­nın ya­nı­sı­ra ha­cim ola­rak da epey bü­yük bo­yut­lar­da in­şa edil­miş­tir ve ya­ban­cı uz­man­lar­dan öv­gü al­mış­tır.
Bu dö­ne­min ge­mi in­şa­sın­da önem­li bir di­ğer hu­sus ya­ban­cı mü­hen­dis­ler­dir. Ter­sa­ne-i Âmi­re’de Fran­sız, İs­veç­li, İn­gi­liz ve Hol­lan­da­lı mü­hen­dis­ler ça­lış­mış­tır. Özel­lik­le Fran­sız Le Brun ve İs­veç­li Rho­de öne çı­kan isim­ler­di. Le Brun, hen­de­se­hâ­ne­de ders­ler ver­miş, Rho­de ise ter­sa­ne­de ilk ku­ru ha­vu­zu yap­mış­tır. Bu mü­hen­dis­le­rin, Os­man­lı de­niz­ci­li­ği­ne ye­ni tek­no­lo­ji­le­ri ge­tir­me, yer­li mü­hen­dis­le­ri ye­tiş­tir­me gi­bi olum­lu kat­kı­la­rı­nın ya­nın­da, Os­man­lı’nın dı­şa­rı­ya ba­ğım­lı­lı­ğı gi­bi olum­suz yön­le­ri de ol­muş­tur. Ya­ban­cı mü­hen­dis­ler ka­na­lıy­la ya­pı­lan bil­gi trans­fe­ri, Os­man­lı ge­mi in­şa mü­hen­dis­le­ri­nin ye­tiş­me­sin­de ilk bü­yük adım sa­yı­la­bi­lir.
Ne­ti­ce iti­ba­riy­le Os­man­lı de­niz­ci­li­ği, II­I. Se­lim dö­ne­min­de dün­ya­da­ki tek­no­lo­jik ge­liş­me­le­re bağ­lı ola­rak, ge­mi tek­no­lo­ji­sin­de ba­kır kap­la­ma, ku­ru ha­vu­zun ya­pı­mı ve ge­mi­ler­de mer­ke­zî mut­fak gi­bi ye­ni­lik­le­ri uy­gu­la­mış, ya­ban­cı mü­hen­dis­ler­den ya­rar­lan­ma yo­lu­na git­miş; böy­le­ce de­niz­ci­lik ala­nın­da ça­ğı­nı ya­ka­la­ma ko­nu­sun­da ile­ri sa­yı­la­bi­le­cek adım­lar at­mış­tır.

EDITOR'S CHOICE

SEMINARS

As the most traditonal activity of BISAV, the courses take place in every fall and spring of a year.

MORE INFO


FOLLOW US

Add your e-mail address here to be informed about our programs (seminars, symposiums, panels, etc.).